तपाईं नयाँ स्मार्टफोन, ल्यापटप वा क्यामेराको मेमोरी कार्ड किन्न बजारमा जानुभएको छ भने मूल्य सुनेर आश्चर्यचकित हुन सक्नुहुन्छ। विश्वभर डिजिटल उपकरणहरूको मूल्यमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ।

चार महिनाअघिसम्म नेपाली बजारमा १० देखि १२ हजार रुपैयाँमा सजिलै पाइने ३ जीबी र्याम र ६४ जीबी स्टोरेज भएका फोनहरूको मूल्य अहिले १६ हजारदेखि १८ हजार रुपैयाँसम्म पुगेको छ। उपभोक्ताको रोजाइमा पर्ने ४ जीबी र्याम र १२८ जीबी स्टोरेज भएका फोनहरू, जसको मूल्य पहिले १२–१३ हजार रुपैयाँ थियो, अहिले न्यूनतम २० देखि २२ हजार रुपैयाँ पुगेको छ। केही ब्रान्डले त यही क्षमताका फोनको मूल्य २५ देखि ३० हजार रुपैयाँसम्म कायम गरेका छन्।

यो मूल्यवृद्धि केवल डलरको उतारचढावका कारण भएको होइन। हाल १ अमेरिकी डलरको मूल्य करिब १५१ नेपाली रुपैयाँ पुगेको भए पनि प्रविधि क्षेत्रले अहिले पछिल्ला १५ वर्षयताकै सबैभन्दा गम्भीर मेमोरी चिप अभावको सामना गरिरहेको छ। यसको मुख्य कारण आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) को तीव्र विस्तार र डाटा सेन्टरहरूको तीव्र वृद्धि हो।

चिपको मूल्यमा सामान्य वृद्धि होइन, ऐतिहासिक उछाल

चिप बजारका पछिल्ला तथ्याङ्कले उपभोक्ताहरूलाई झस्काउने अवस्था देखाउँछन्। सन् २०२६ को मार्चदेखि डीआरएएम (जुन र्याममा प्रयोग हुन्छ) को सम्झौता मूल्य जनवरी २०२६ को तुलनामा ६० देखि ७० प्रतिशतसम्म बढेको छ। त्यस्तै, डाटा स्टोरेजमा प्रयोग हुने एनएएनडीको मूल्य ७० देखि ८५ प्रतिशतसम्म बढेको छ।

सन् २०२५ पछाडि फर्केर हेर्ने हो भने डीआरएएमको मूल्य १८० प्रतिशतले बढेको देखिन्छ। नयाँ प्रविधिको डीडीआर–५ मेमोरीको खुला बजार मूल्य सन् २०२५ को सेप्टेम्बरयता मात्रै ४०० प्रतिशतले बढेको छ। अचम्मको कुरा के छ भने प्रविधि पुरानो हुँदै जाँदा सस्तो हुनुपर्ने डीडीआर–५ जस्ता मेमोरीको मूल्य पनि घट्नुको सट्टा बढिरहेको छ। किनकि पुराना उपकरणका लागि यसको माग कायमै छ, तर उत्पादकहरूले यसको उत्पादन घटाइसकेका छन्।

एआईले कसरी खोस्यो फोनको मेमोरी ?

डाटा सेन्टरहरू घरका कम्प्युटरहरूमा प्रयोग हुने सामान्य मेमोरीमा भर पर्दैनन्। तिनीहरूले विशेष हार्डवेयर प्रयोग गर्छन्। तीमध्ये उच्च ब्यान्डविथ मेमोरी (HBM) एक अल्ट्रा–फास्ट स्ट्याक्ड मेमोरी हो, जुन प्रोसेसरको नजिकै राखिन्छ ताकि अत्यन्त तीव्र गतिमा डाटा प्रवाह गर्न सकियोस्।

त्यस्तै, कम–पावर मेमोरी जस्ता प्रविधिले गति बढाउँदै ७५ प्रतिशतसम्म ऊर्जा खपत घटाउन मद्दत गर्छन्। यसले डाटा सेन्टर सर्भरहरूले उत्पन्न गर्ने अत्यधिक ताप व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। उच्च–गति सर्भर–ग्रेड मेमोरीले क्लाउड सेवा र डाटा क्यासिङका सामान्य कार्यहरू सञ्चालन गर्छ।

च्याटजीपीटी, गुगल जेमिनी र माइक्रोसफ्ट कोपाइलटजस्ता एआई प्लेटफर्महरू सञ्चालन गर्न विशाल डाटा सेन्टर आवश्यक पर्छन्। यी एआई प्रणालीहरूलाई काम गर्न अत्यन्त उच्च गतिको विशेष मेमोरी चाहिन्छ, जसलाई एचबीएम (High Bandwidth Memory) भनिन्छ।

चिप उत्पादकहरूका लागि साधारण फोन वा ल्यापटपका लागि मेमोरी बनाउनु भन्दा एआई चिप उत्पादन गर्नु धेरै गुणा बढी नाफामूलक छ। एउटै वेफर (चिप काटिने सिलिकनको ठूलो पाटा) बाट एआई चिप उत्पादन गर्दा उपभोक्ता उपकरणका चिपभन्दा पाँच गुणासम्म बढी आम्दानी हुन्छ। यही कारण उत्पादकहरू साधारण मेमोरी उत्पादनबाट एआई चिप निर्माणतर्फ आकर्षित भएका छन्।

विश्वको डीआरएएम उत्पादन नियन्त्रण गर्ने तीन प्रमुख कम्पनी—दक्षिण कोरियाका सामसुङ र एसके हाइनिक्स तथा अमेरिकाको माइक्रोन—ले आफ्ना कारखानाहरूमा साधारण मेमोरी उत्पादन घटाएर एआई चिप उत्पादन बढाएका छन्। उत्पादन क्षमता सीमित छ भने एआई कम्पनीहरूले ठूलो परिमाणमा अग्रिम बुकिङ गरिसकेका छन्। त्यसैले सामान्य उपभोक्ताका लागि पर्याप्त चिप उपलब्ध छैन।

एउटै परियोजनाले संसारको झन्डै आधा मेमोरी ओगट्दै

च्याटजीपीटीको मातृ कम्पनी ओपनएआईको नेतृत्वमा सञ्चालन भइरहेको ‘प्रोजेक्ट स्टारगेट’ मानव इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो एआई पूर्वाधार निर्माण योजनामध्ये एक हो। ओरेकल, सफ्टबैंक र एमजीएक्सजस्ता साझेदारहरूसँग मिलेर निर्माण भइरहेको यस परियोजनाले गिगावाट–स्तरका डाटा सेन्टरहरूको विश्वव्यापी सञ्जाल निर्माण गर्न करिब ४,५०० अर्ब डलरसम्म खर्च गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

यस परियोजनाका लागि सामसुङ र एसके हाइनिक्ससँग ठूलो सम्झौता भएको छ। यी कम्पनीहरूले यस परियोजनाका लागि मात्रै मासिक करिब ९ लाख डीआरएएम उत्पादन गर्नेछन्, जुन विश्व उत्पादनको झन्डै ४०–४५ प्रतिशत हिस्सा हो।

ओपनएआई मात्र होइन, माइक्रोसफ्ट, गुगल, मेटा र अमेजनजस्ता प्रविधि कम्पनीहरू पनि यही सीमित आपूर्तिको प्रतिस्पर्धामा छन्। अवस्था यति गम्भीर छ कि एसके हाइनिक्सको सन् २०२६ भरिको एचबीएम उत्पादन पहिल्यै पूर्व–बुकिङ भइसकेको छ।

चिप उद्योगको भूगोल पनि निकै सीमित छ। दक्षिण कोरियाली कम्पनी सामसुङ र एसके हाइनिक्सको नियन्त्रणमा डीआरएएम बजारको करिब ७० प्रतिशत र एआईका लागि आवश्यक एचबीएम बजारको करिब ८० प्रतिशत हिस्सा रहेको छ। अमेरिकासँग माइक्रोन छ भने जापानसँग किओक्सिया तथा कच्चा पदार्थ आपूर्तिमा बलियो पकड छ।

चीन विश्वकै ठूलो उपभोक्ता हो। याङ्त्जे मेमोरी टेक्नोलोजिज कम्पनी (YMTC) चीनको सबैभन्दा ठूलो एनएएनडी फ्ल्यास मेमोरी चिप निर्माता हो। सन् २०१६ मा स्थापना भएको यस कम्पनीले विश्व बजारको करिब ११–१३ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ। चीनले आफ्नै कम्पनीमार्फत आत्मनिर्भर बन्ने प्रयास गरिरहेको छ। कम्पनीको आम्दानी सन् २०२६ को पहिलो त्रैमासिकमा करिब ४५७ प्रतिशतले बढेको बताइन्छ।

उपभोक्ता किन प्रभावित हुँदैछन् ?

महँगी र अभावका कारण उत्पादकहरूले मोबाइल र ल्यापटप उत्पादन नै कटौती गर्न थालेका छन्। यस वर्ष विशेष गरी बढी स्टोरेज भएका फोन, ल्यापटप तथा प्रिमियम मोडेलहरूको मूल्य उल्लेखनीय रूपमा बढ्ने सम्भावना छ।

उही मूल्यमा डबल स्टोरेज दिने वा निःशुल्क अपग्रेड गर्ने अफरका दिनहरू अब सकिँदै गएका छन्। सीमित चिपलाई बढी नाफा दिने प्रिमियम उपकरणमा प्रयोग गरिने भएकाले १५ देखि २० हजार रुपैयाँ मूल्य समूहका राम्रो क्षमताका फोनहरूको उपलब्धता घट्ने सम्भावना छ।

यो मूल्यवृद्धि केवल फोन र कम्प्युटरमा मात्र सीमित रहने छैन। स्मार्ट टिभी, गेम कन्सोल, डिजिटल घडी, आधुनिक क्यामेरा तथा अन्य र्याम वा स्टोरेज प्रयोग हुने अधिकांश डिजिटल उपकरणमा यसको प्रभाव देखिनेछ।

कहिले किन्ने ?

यो महँगीको चक्र तत्काल रोकिने देखिँदैन। एआईको मागले उत्पादन क्षमताको विस्तारलाई धेरै पछाडि छाडिसकेको छ। नयाँ कारखानाहरू पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन हुन र माग–आपूर्तिबीच सन्तुलन कायम हुन कम्तीमा तीनदेखि पाँच वर्ष लाग्न सक्छ।

विश्व बजारमा भइरहेको छलफल र प्रविधि विश्लेषकहरूको आकलनलाई आधार मान्ने हो भने मूल्य अझै ३० देखि ५० प्रतिशतसम्म बढ्न सक्ने सम्भावना छ। त्यसैले आवश्यक परेका मोबाइल, ल्यापटप, मेमोरी कार्ड तथा अन्य डिजिटल सामग्री भविष्यमा सस्तो होला भनेर पर्खनुभन्दा अहिले खरिद गर्नु तुलनात्मक रूपमा बुद्धिमानी निर्णय हुन सक्छ। – लेखक एभरेष्ट डिजिटलका २२ वर्षदेखि सञ्चालक हुनुहुन्छ ।

स्रोत : गुगल, ChatGPT तथा अन्य डिजिटल स्रोतहरू।