रानी जमरा कुलरिया सिंचाई आयोजनाको सुचना

१५ आश्विन २०७६, बुधबार १४:२१ मा प्रकाशित
उज्यालो संवाददाता

आयोजनाको संक्षिप्त जानकारी

विश्व बैंकको वित्तिय सहयोगमा रानी जमरा कुलरिया सिंचाई आयोजना¸ कृषि कार्यक्रम कार्यान्वयन इकाई¸ कैलाली जिल्लाको टिकापुर नगरपालिका, लम्किचुहा नगरपालिकाका (३¸ ५ र ७ वडाका केही गाउँ) र जानकि गाउँपालिकामा यो आयोजना संचालनमा रहेको छ । यो आयोजना पहिलो चरण सन् 2011 देखि 2018 सम्म सम्पन्न भई दोस्रो चरण २०१9 देखि २०२3 सम्म संचालनमा रहनेछ । हाल आयोजना दोस्रो चरणको पहिलो वर्ष संचालनमा रहेको छ ।

यस आयोजनाको प्रमुख कृषि कार्यक्रमहरु व्यवसायिक केरा खेती¸ ब्लक उत्पादन प्रदर्शन (तरकारी¸ खाद्यान्नवाली र फलफूल)¸ वीउ उत्पादन कार्यक्रम (धान¸ गहुँ¸ आलु)¸ मागमा आधारित कार्यक्रम¸ पशु उत्पादन कार्यक्रम¸ माटो व्यवस्थापन¸ वाली संरक्षण तथा वीउ उपचार¸ कृषि औजार/उपकरण अनुदान कार्यक्रम¸ स्थलगत कृषक तालिम¸ पोलि हाउस¸ एग्री नेट तथा उच्च मूल्य कृषि वस्तु उत्पादनका लागि ग्रीन हाउस निर्माण कार्यक्रम¸ वीउ भण्डारण घर निर्माण¸केरा पकाउने च्याम्बर निर्माण कार्यक्रम¸ चिस्यान घर (Cold store) निर्माण कार्यक्रम र केराको चिप्स बनाउने उद्योग स्थापना रहेका छन् र भविष्यमा मूल्य श्रृखलामा सकारात्म प्रभाव ल्याउनको लागि कृषि उपजको उत्पादनोपरान्त श्रोत न्यूनिकरण र बजारीकरणमा अनुदान कार्यक्रम सहयोग गर्नकालागि विभिन्न क्रियाकलापहरु जस्तै शितघर निर्माणमा सहयोग जस्ता कार्यक्रम रहने छन ।

रानी जमरा कुलरिया सिंचाई प्रणाली कृषकबाट निर्माण गरी व्यवसथापन समेत गरिएको सबैभन्दा ठूलो सिचाँई प्रणाली हो । यस प्रणालीको पानीको श्रोत कर्णाली नदी रहेको छ । कृषक निर्मित्त यस प्रणालीले कैलाली जिल्लाको करिव ११००० हेक्टर जमिनमा सिचाँई सुविधा उपलब्ध गराउदै आएको देखिन्छ । यस रानी जमरा कुलरिया सिंचाई प्रणाली अन्तरगत ३ वटा सिंचाई कुलाहरु रानी, जमरा र कुलरिया कुलो समावेश गरी नामाकरण भएको छ ।यस प्रणालीके दक्षिणी भागमा सिंचाई गर्न रानी कुलो, मध्य मागमा जमरा कुलो र उत्तरी भागमा सिंचाई गर्न कुलरिया कुलो व्यवस्था भएको देखिन्छ । यी कुलाहरुको व्यवस्थापन गर्न आ- आफ्नो प्रणालीको जल उपभोक्ता संस्था (कुलो संस्था) रहेको र यी तिनै प्रणालीको संयुक्त व्यवस्थापन तथा समन्वयको लागी रानी जमरा कुलरिया जल उपभोक्ता संस्था रहेको छ । प्राप्त तथ्याङ्कके आधारमा रानी जमरा तथा कुलरिया सिंचाई कुलाहरुको हालको सिंचित क्षेत्र क्रमश : ४२२८ हेक्टर, ४१३३ हेक्टर र २६०३ हेक्टर गरी कुल १०९६४ हेक्टर रहेको देखिन्छ ।

रानी जमरा कुलरिया सिंचाई आयोजना मूलत : कैलाली जिल्लाको कर्णाली नदीबाट  भई रहेको परम्परागत सिंचाई प्रणालीमा सुधार गरी सिंचाई सुविधा विस्तार गर्ने उद्देश्यले विश्व बैंकके सहयोगमा सिंचालित आयोजना हो । यस आयोजनाको प्रभाव क्षेत्रमा आधुनिक तरिकाबाट कृषि व्यवसाय संचालनको लागि आयोजनाबाट कम्पानेन्ट २ मा कृषि उत्पादन सहयोग कार्यक्रम संचालनको जिम्मा कृषि विभाग अन्तर्गत रानी जमरा कुलरिया सिंचाई आयोजना (कृषि तर्फ) आयोजना कार्यान्वयन इकाई, टीकापुर रहेको छ ।

यो आयोजनाको निर्माण पश्चात आफ्नो कार्यक्षेत्रको १४७०० हेक्टर क्षेत्रफलमा सिंचाई सुविधा पु¥याउँनेछ । यो आयोजनाले २५००० घरपरिवार र १६०००० जनसंख्यालाई प्रत्यक्ष रुपमा सेवा पु¥याउँनेछ । यो आयोजनाको चार वटा आयमहरु छन् ।

. आयोजनाका आयमहरु

आयम १: सिंचाई पूर्वाधारहरुको आधुनिकीकरण: यस आयम अन्तरगत कर्णाली नदीमा बाँध बनाउने, परम्परादेखि निर्माण भई संचालनमा रहेका परम्परागत सिंचाई कुलोहरु, तिनका शाखाहरुको निर्माण तथा सुधार गर्ने र सिंचाईसंग सम्बन्धि अन्य पूर्वाधारहरुको निर्माण कार्यहरु पर्दछन् ।

आयम २: जल उपभोक्ता समितिको सुदृढीकरण: यस अन्तरगत जल उपभोक्ता समितिकाहरुको क्षमता अभिवृद्धि गरी संचालित कुलोहरुको व्यवस्थापन, संचालन, पानीको बाँडफाँड लगायतका विषयहरुमा उनीहरुलाई सक्षम बनाउने लक्ष्य रहेको छ ।

आयम ३: कृषि उत्पादन सहयोग: यस आयम अन्तरगत कृषि वस्तुहरुको उत्पादन तथा उत्पादकत्व बढाउने, उपलब्ध सिंचाई र उपयुक्त जमिनको सही प्रयोग गर्न उत्पादन प्रदर्शन, कृषक पाठशाला, वीज बृद्धि कार्यक्रमहरु, व्यवसायिक तरकारी तथा फलफूल विकास कार्यक्रमहरु लगायत उत्पादन पश्चातका कार्यहरु र उत्पादित कृषि वस्तुहरुको बजारीकरणमा सहयोग पु¥याउने कार्यक्रमहरु संचालनमा रहेका छन् ।

आयम ४: आयोजना व्यवस्थापन : यस आयम अन्तरगत आयोजनाको प्रभाजकारी कार्यान्वयन, समन्वय, अनुगमन, मूल्याङ्कन तथा आयोजनाको असर अध्ययन जस्ता कार्यहरु पर्दछन् ।

३.आयम ३ का उद्देश्यहरु

यस आयोजनाको कृषि उत्पादन सहयोग आयम अन्तरगत निम्न उल्लखित उद्देश्यहरु रहेका छन् ।

  • प्राप्त पानीको सही उपयोग गरी कृषि वस्तुहरुको उत्पादन तथा उत्पादकत्व बद्धि गर्ने ।
  • उच्च मूल्य जाने कृषि वस्तुहरुको उत्पादन, प्रशोधन तथा बजारकणमा सहयोग पुर्‍याउने
  • जलउपभोक्ता संस्था, कृषक समूह तथा सहकारी संस्थाहरुको क्षमता अभिबृद्धि गर्ने ।
  • कृषि पूर्वाधारहरु जस्तै: तरकारी तथा फलफुल संकलन केन्द्र, वीउ भण्डारण घर आदिको निर्माण तथा विस्तार गर्ने ।

  ४. आयम ३ को अपेक्षित प्रतिफलहरु

  • उच्च मूल्यका कृषि बस्तु उत्पादन, प्रशोधन तथा बजारीकरणमा कृषकहरुको सीप तथा क्षमता बृद्धि हुने ।
  • अन्न बाली, तरकारी, दलहन र तेलहन बालीको उत्पादन तथा उत्पादकत्वमा बृद्धि हुने ।
  • जलउपभोक्ता समिति, कृषक समूह तथा कृषि सहकारी संस्थाहरुको संस्था व्यवस्थापन क्षमता अभिबृद्धि हुने ।
  • तरकारी तथा फलफूल संकलन केन्द्रको निर्माणबाट ती उत्पादनहरुको प्रशोधन, प्याकेजिंक तथा बजारीकरणमा सहजता आउने ।
  • उच्च मूल्य जाने कृषि वस्तुहरुको बजारसंग कृषकहरको पहुँच बृद्धि हुने ।

कृषि संरचनाहरुको निर्माणबाट उच्च मूल्य जाने कृषि वस्तुहरुको भण्डारण तथा प्रशोधन तथा बजारीकरणमा सहयोग पुग्ने छ ।

. आयोजनाको कुल लागत र श्रोतको बिबरण (मिलियन अमेरीकी डलरमा)

६. आयोजना कार्यान्वयन ईकाई, टीकापुर

रानी जमरा कुलरिया सिंचाई आयोजनाको सम्बन्धी दस्तावेजमा कृषि सहयोग कार्यक्रम टीकापुरमा स्थापना हुने आयोजना कार्यान्वयन ईकाईले संचालन गर्ने व्यवस्था गरेको छ ।

उक्त ईकाईमा १ जना कृषि आयम संयोजक, १ जना वागवानी विकास अधिकृत, १ जना वाली विकास अधिकृत, ३ जना प्राविधिक साहायक, १ जाना लेखापाल र १ जान नायब सुब्बा रहने व्यवस्था गरको छ । त्यस्तै गरेर ईकाई कार्यालयलाई आवश्यक पर्ने कृषि विशेषज्ञहरु, प्रोक्योरमेण्ट विशेषज्ञ, कृषि प्राविधिक र अन्य आवश्यक कर्मचारीहरु करारमा लिन सक्ने व्यवस्था गरेको छ ।

७. आयोजना कार्यान्वयन ईकाई, टीकापुरको क्षेत्राधिकार

  • बार्षिक कार्यक्रम तयार गर्ने र कार्यान्वयनको लागि आवश्यक व्यवस्था मिलाउने ।

आयोजनाले तोकिएको कार्यहरु संचालन गर्न आबश्यक पर्ने वीउ, विषादी, कृषि औजार लगायतका उत्पादन समाग्रीहरु खरिदका आवश्यक सम्पुर्ण कार्यहरु गर्ने ।

ईकाई कार्यालय लगायतका सम्बन्धित निकायहरुलाई आवश्यक पर्ने कार्यालय समान, मिशनेरी ‍औजार, सवारी साधन आदिको खरिदका लागि आवश्यक सम्मूर्ण कार्यहरु पुरा गरी खरिद कार्य गर्ने ।

  • स्वीकृत वार्षिक कार्यक्रम अनुसार तोकिएका कृषि प्रसार सेवाहरु जस्तैः कृषक समूह गठन तथा परिचालन, कृषक पाठशाला संचालन गर्ने, उच्च मूल्य जाने कृषि वस्तुहरुको उत्पादन, प्रशोधन र बजारीकरण सम्बन्धी फिल्डस्तरीय तालिम संचालन गर्ने, अन्न बाली, तरकारी, दलहन वाली आदि बालीको ब्लक प्रदर्शन तथा वीउ उत्पादन, प्रशोधन तथा बजारीकरणमा सहयोग गर्ने गराउने ।
  • कृषि सहकारी संस्था, कृषक समूह तथा जलउपभोक्ता समितिलाई तरकारी तथा फलफूल संकलन केन्द्र र वीउ विजन भण्डारण भवन आदिको निर्माणका लागि ठाउँको छनोट गरी निर्माण तथा निर्माण पश्चात संचालनमा सहयोग पु¥याउने । आयोजना मासिक, त्रैमासिक, अर्ध वार्षिक तथा वार्षिक प्रतिवेदनहरु तयार गरी कृषि विभाग, कृषि वकास मन्त्रालय, रानी जमरा कुलरिया सिंचाई आयोजना, टीकापुरलाई बुझाउने ।

८. कृषि सहयोग आयम अन्तरगत संचालन गरिने प्रमुख कार्यहरु

  • कृषि सेवा केन्द्रको सुदृढीकरण तथा ६ वटा कृषि सम्पर्क स्थालहरुको स्थापना गरी आयोजनाको कार्य क्षेत्रमा कृषि प्रसार सेवालाई प्रभावकारी बनाउने ।

माटोको उर्वराक्ती विश्लेषण तथा नशांकन, विद्यमान वाली प्रर्णालीको विश्लेषण तथा उच्च मूल्य जाने कृषि वस्तुहरुको उत्पादन सम्भाव्यता अध्ययन, उच्च मूल्य जाने कृषि वस्तुहरुको मूल्य श्रृंखला, तालिमको आवश्यकता सम्बन्धी अध्ययन, तरकारी तथा फलफूल संकलन केन्द्र तथा शीत भण्डारको आवश्यकता सम्बन्धी अध्ययन गरी आयोजनाको दोस्रो फेजको लागि आधार तयार गर्ने ।

  • अभियानको रुपमा माटो परीक्षण शिविर संचालन गर्ने र कृषकहरुको खेतवारीको माटो परीक्षण गरी त्यसको व्यवस्थापनमा जोड दिने ।
  • अन्न वाली, दलहन, तेलहन तथा तरकारी वालीको ब्लक प्रदर्शन कार्यक्रम मार्फत ती वालीहरुको उत्पादन तथा उत्पादकत्व बढाउने ।
  • विभिन्न फलफूलहरु जस्तैः केरा, आँप, मेवा, अनार, अम्बा, लिचि आदिको बगैंचा स्थापना गरी आयोजनाको कार्य क्षेत्रमा फलफूल खेतीको विस्तार गर्ने ।
  • अन्न वाली, दलहन, तेलहन वालीको वीज बृद्धि कार्यक्रम संचालन गरी उन्नत वीउको उत्पादन तथा उपलब्धतामा वृद्धि गरी कृषि वस्तुहरुको उत्पादन तथा उत्पादत्व बढाउने ।
  • कृषकहरुलाई रोग कीराको जैविक तरीकाले नियन्त्रण गर्न तथा पर्यावरणीय दृष्ट्रिकोणले उचित वाली व्यवस्थापन सम्बन्धी सीप तथा ज्ञान सिकाउनका लागि विभिन्न वालिमा कृषक पाठशाला संचालन गर्ने तथा वालीहरुको उत्पादन, प्रशोधन तथा बजारीकरण सम्बन्धी फिल्डस्तरीय तालिमहरु संचालन गर्ने ।
  • कृषक समूह, सहकारी तथा जल उपभोक्ता समितिहरुको सुदृढीकरण गरी ती संस्थाहरुलाई सक्षम, सशक्त र आत्मनिर्भर गर्ने ।
  • आयोजनाको कार्य क्षेत्रमा उत्पादित उन्नत वीउको उचित प्रशोधन, संरक्षण तथा सहकारीमार्फत विक्रि वितरणका लागि वीउ भण्डारण भवनको निर्माण तथा प्रशोधनमा मेशिनहरु अनुदानमा उपलब्ध गराउने ।
  • आयोजनाको कार्य क्षेत्रमा उत्पादित तरकारीहरु तथा फलफूलको सहज तथा उचित मूल्यमा विक्री वितरणका लागि संकरलन केन्द्रहरुको निर्माण तथा प्रभावकारी रुपमा संचालनमा सहयोग गर्ने ।

. आयोजनाको आपेक्षित उपलब्धीहरु

  • उच्च मूल्य जाने कृषि वस्तुहरुको उत्पादन तथा उत्पादकत्वमा बृद्धिले स्थानीय माग पुरा हुनुको साथै निर्यातमा बृद्धि भएको हुनेछ ।
  • अन्न तथा तरकारी बालीको वीउ उत्पादन, प्रशोधन, भण्डारण तथा बजारीकरणमा सहयोग पु¥याउने संरचनाहरुको निर्माणले कृषक समूह तथा सहकारीहरुको उन्नत वीउ उत्पादन गर्ने क्षमता बृद्धिले जिल्ला उन्नत वीउमा आत्मनिर्भर हुनेछ ।
  • जलउपभोक्ता समूह, कृषक समूह तथा सहकारी संस्थाहरुको विकास भई सरोकारवाला संस्थाहरुसंगको सहकार्य र साझेदारीमा बृद्धि हुनेछ ।
  • समग्र रुपमा आयोजनाको कार्य क्षेत्रका कृषकहरुको व्यवसायिक कृषि उत्पादनमा संलग्नताले जल तथा जमिनको अधिकतम प्रयोग भई कृषकहरुको जीवनस्तरमा सुधार हुनेछ ।


सामाजिक संजालवाट साभार